Parafia Zielonki tło historyczne i kulturowe Zielonki

Parafia Zielonki tło historyczne i kulturowe Zielonki

13 Wrz, 2018

Parafia Zielonki tło historyczne i kulturowe Zielonki to miejscowość położona na północ od Krakowa, w dolinie rzeki Prądnik. Znajduje się w niej murowany kościół parafialny z połowy XVI wieku. Mimo że 8 września 2010 roku obchodzono w nim 750-lecie istnienia parafii, to początki dziejów kościoła są nieznane. Wiadomo, że w 1260 roku umarł kanonik krakowski Albert, proboszcz łęczycki, który podarował całą wieś kapitule katedralnej 1. W okresie staropolskim w skład parafii wchodziły wsie: Zielonki, Pękowice, Garlica Murowana i Duchowna, Bibice, Witkowice, Tonie, Wola Zachariaszowska i Górka Narodowa. W XVI wieku kościół w Zielonkach został całkowicie odrestaurowany. Około 1520 roku rozpoczęto budowę murowanej zakrystii. Poświadcza to napis pamiątkowy nad wejściem do zakrystii, na którym widnieje 1524 rok. 1 S. Tomkowicz, op. cit., s. 265.

Siedem lat później (23 lipca 1531) kościół przeszedł z rąk kapituły katedralnej na własność Uniwersytetu Jagiellońskiego, za co otrzymała budynek przy ulicy Grodzkiej 57 naprzeciwko kościoła św. Andrzeja, nazywany Zerwikaptur 2. 2 W. Gwizdała, op. cit., s. 163.

Trzy lata później Zielonki przeszły pod władanie kolegiaty św. Anny, co jak wspominają kroniki parafialne nie odbyło się z korzyścią dla kościoła, gdyż stale rezydujący w Krakowie proboszcz nie troszczył się należycie o stan duchowy parafii i budynków parafialnych 3. 3 Ibidem.

W wyniku III rozbioru Polski parafia Zielonki znalazła się w granicach cesarstwa austriackiego. Czternaście lat później (1809 rok), na skutek wojny francusko-austriackiej nastąpiło przyłączenie całej parafii do Księstwa Warszawskiego. Na mocy decyzji kongresu wiedeńskiego z roku 1815 parafia Zielonki została przedzielona granicą austriacko-rosyjską. Na terenie Cesarstwa Rosyjskiego znalazły się Garlica Duchowna i Wola Zachariaszowska, zaś pozostała część parafii pozostała w Austrii. Ostatecznie te dwie miejscowości zostały w osiem lat po kongresie (1823 r.) przyłączone do parafii w Korzkwi 4. Lata 60. i 70. XIX wieku to czas odzyskiwania przez parafię zielonecką samodzielności. 16 stycznia 1878 roku przybył do Zielonek nowy proboszcz Piotr Kwieciński (dotychczasowy biskupi komisarz przy zgromadzeniu sióstr urszulanek) co oznaczało, że od tej pory Zielonki miały być parafią niezależną od kolegiaty, a pleban miał mieszkać na miejscu 5. Zanotował 4 B. Kumor, Granice metropolii i diecezji polskich , [w:] Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne, t. 21 (1970), s Archiwum Parafii Zielonki [dalej: APZ], Kronika Kościoła Parafialnego w Zielonkach od roku 1878, t.1, s. 8. wówczas w kronice, że mieszkańcy Zielonek chętnie korzystają ze strojów krakowskich podczas świąt kościelnych 6, co jest praktykowane do dzisiaj. Warto wspomnieć, że pierwszą procesję Bożego Ciała w niezależnych od parafii św. Anny Zielonkach (a więc w 1878 r.) poprowadził ksiądz prałat Albin Dunajewski, co dowodzi bliskich związków z odległym o kilka kilometrów Krakowem, choć zdarzały się i głosy, że Kraków ma zły wpływ na rozwój duchowy parafian 7. Mimo tego następca księdza Kwiecińskiego, Jan Michalik, wystarał się o założenie w swojej parafii Kółka Różańcowego i Bractwa Trzeźwości, które w momencie największego rozkwitu przekroczyło liczbę dwóch tysięcy członków 8. W pierwszej połowie lat 80. XIX wieku przeprowadzono generalny remont kościoła, podczas którego między innymi położono na wysokości 8,25 m obecny do dziś drewniany strop. Po zakończeniu prac, 25 października 1885 r., wspomniany biskup Albin Dunajewski dokonał konsekracji kościoła wraz z ołtarzem św. Anny 9. 6 Ibidem, s Podobnie w 1963 r. bp Julian Groblicki notuje: Na życiu religijnym parafii znać swoisty wpływ miasta z jego atrakcjami. Ujawnia się to na odcinku duszpasterstwa młodzieżowego szczególnie niekorzystnie. Wymaga to specjalnie roztropnego przeanalizowania problemu. por.: APZ, Kronika Kościoła Parafialnego w Zielonkach od roku 1878, t.1, s. 60; Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie [dalej: AKMKr], Akta Parafialne [dalej: APA] sygn. 355, Sprawozdanie z wizytacji kanonicznej 1963 r. parafii Zielonki, k APZ, Księga bractwa trzeźwości. 9 APZ, Kronika Kościoła…, s. 60.m

W tym czasie na terenie parafii działało również Bractwo św. Anny, istniejące od XV wieku i kultywujące tradycje związane z oddawaniem czci patronce kościoła kolegiackiego 10, funkcjonowała kaplica w Witkowicach oraz powstały szkoły (Zielonki, Bibice i Tonie), czytelnia ludowa i kaplica w Bibicach, w której można było sprawować niedzielne msze święte 11. Wiek XX i odzyskanie niepodległości okupione było wieloma cierpieniami parafian. W ostatnich latach XIX wieku zbudowano we wszystkich miejscowościach parafii, za wyjątkiem Garlicy Murowanej, murowane forty, wchodzące w obręb tzw. Twierdzy Kraków. Niestety, wybuch pierwszej wojny światowej sprawił że na podstawie tzw. rewersów demolacyjnych (demolitionsbefehl) wsie nadgraniczne, których domy ograniczały pole widzenia fortów, miały zostać wyburzone, ludność wysiedlona, a drzewa wycięte. Taki więc los spotkał wszystkie domy, które leżały na północ od zabudowań fortecznych. Nie poprzestano na tym i zabudowania leżące w promieniu kilkuset metrów na południe, wschód i zachód również zostały zburzone. Na gruzach domów mieszkańcy parafii Zielonki, w trzecim roku wojny, odbudowywali swoje mieszkania W latach wieku do bractwa zapisały się 562 osoby. Za: APZ, Xięga bractwa św. Anny. 11 W. Gwizdała, op. cit., s W. Urban, op. cit., s. 128.

Sama wielka wojna wiązała się dla Zielonek ze stacjonowaniem oficerów armii austrowęgierskiej na plebanii i w co zamożniejszych budynkach sąsiadujących. W tym okresie miały miejsce akcje wandalskie: zrabowano dzwony, które przetopiono na armaty oraz zniszczono zabytkowe akta parafialne, ale także podarowano kilkusetletnią figurkę Matki Boskiej do stojącej nad Białuchą kapliczki, wystrugano pamiątkowy krzyż i wyszyto pamiątkowy obrazek z wizerunkami dowódców armii 13. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości i odparciu wojsk bolszewickich, proboszczem został trzydziestodziewięcioletni ksiądz Jan Buda, administrujący parafią w latach Końcówka jego życia przypadła na trudny okres okupacji hitlerowskiej. Niestety, wedle obecnego stanu wiedzy nie zachowały się żadne dokumenty poświadczające jego działalność w parafii. Traumatyczne przeżycia roku 1939 nie ominęły także Zielonek. Ze wsi pięćdziesięciu siedmiu żołnierzy brało udział w kampanii wrześniowej, z czego trzech zginęło, a szesnastu dostało się do niewoli. Po klęsce Polski część z nich działała w konspiracji 14. Wedle zapisków dziejopisarza wsi Władysława Gwizdały (również żołnierza września), ksiądz Jan Buda w pierwszych dniach wojny zażartował sobie z wkraczających Niemców, wychylając się przez plebańskie okno. Ci natychmiast wywlekli go z plebanii i chcieli rozstrzelać. Porzucili jednak ten zamiar na widok kapłańskiej sutanny i ukarali niepokornego księdza aresztem w piwnicy w centrum Zielonek 15. Z podań przekazywanych ustnie wynika, iż ówczesny proboszcz wiele czasu poświęcał, aby zwierzęta, porzucone przez uciekającą przed Niemcami ludność, nakarmić i zabezpieczyć także parafię od rabunku 16. Umiera jednak w roku 1943, nie doczekawszy wolnej Polski. Należy wspomnieć, że lata II wojny światowej to także okres działalności oddziałów partyzanckich w Zielonkach 17, a także prześladowań, takich jak zastrzelenie ukrywającej się Żydówki, mieszkańca Józefa Biernata czy cierpienia głodu spowodowanego kontyngentami żywnościowymi 18. W pamięć współczesnych zapadły wydarzenia z 25 X 1944 r., kiedy 13 W. Gwizdała, op. cit., s W. Gwizdała, op. cit., s Ibidem. 16 Relacja świadka Mariusza Zielińskiego z dn r. 17 W. Gwizdała, op. cit., s ; Relacja świadka Józefa Sikory z dn r. 18 W. Gwizdała, op. cit., s. 295.

Niemcy dokonali aresztowania dziesięciu osób, wśród nich Józefa i Agaty Gwizdałów, podejrzanych o przynależność do AK, z czego połowę rozstrzelano 19. Po śmierci księdza Jana Budy 20 stycznia 1943 roku, do Zielonek został delegowany Adam Zięba. Ta ważna dla zieloneckiego kościoła postać urodziła się w 1907 roku w Niegowici. Po ukończeniu gimnazjum w Bochni został przyjęty do seminarium, które ukończył w marcu 1934 roku. W przedostatnim roku wojny namawiał swoich parafian do udzielenia pomocy wszystkim, którzy zostali wysiedleni po powstaniu warszawskim: Dominica IV Adventus – 24 XII 1944 Dzisiaj wigilia przed Bożem Narodzeniem zwracam się z gorącą prośbą do parafian przyjmijmy wysiedlonych do stołu wigilijnego i w czasie świąt wspomnijmy o wszystkiem wszak to rodacy, którzy zostali wyrzuceni ze swoich ognisk rodzinnych i potrzebują od nas pomocy 20. (Ogłoszenia parafialne z 24 XII 1944 r.) Rok 1947 to początek rozbudowy kościoła w Zielonkach. Od strony północnej wyburzono gotyckie boczne wyjście z kościoła i postawiono kaplicę na planie kwadratu. Inicjatywa ta została podyktowana rosnącą liczbą parafian wedle danych sporządzonych podczas wizytacji biskupich, parafia zielonecka w roku 1954 liczyła około 5010 osób 21, zaś dziewięć lat później 19 Ibidem, s Ibidem, 24 XII Wątek ten potwierdza również świadek Józef Sikora w swojej relacji z dn r. 21 W. Gwizdała, op. cit., s. 193.

5074 osoby 22. Wedle relacji Antoniego Orzechowskiego, w pracę zaangażowana była duża grupa parafian, a budowniczych rekrutowało się na zasadzie kto będzie 23. Kaplica, wykonana według projektu S. Swiszczowskiego 24, została poświęcona Matce Boskiej Częstochowskiej, a następnie Matce Boskiej Zwycięskiej, co wiązało się z umieszczeniem wewnątrz obrazu Najświętszej Panny pod takim wezwaniem Zielonki 1771 osób, Garlica Murowana 367, Witkowice 974, Bibice cz. ¾ – 811, Tonie cz. 2/3 1029, Pękowice cz. ¾ AKMKr, APA, sygn. 355, Zaświadczenie o liczbie wiernych w parafii Zielonki z dn. 4 września 1963, k A. Orzechowski, op. cit. 24 APKr 29/1431/323, nr arch. 273, Skoroszyt parafii p.w. św. Anny Zielonki, gmina Zielonki, l , k W. Gwizdała, op. cit., s. 192.

Obraz Matki Boskiej Zwycięskiej, który od 1949 roku znajduje się w kaplicy zieloneckiej, pochodzi z wojennego szlaku Drugiej Baterii Pierwszego Pułku Artylerii Polowej Pierwszej Samodzielnej Brygady Strzelców, stacjonującej w 1941 roku w Szkocji. Wówczas wykonano kopię małego obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej oraz sukienkę złożoną z korali i orderów ofiarowanych przez żołnierzy. Na skrzydłach tryptyku widzimy herb Szkocji i Polski. Autorem projektu był podchorąży Edward Chyliński, którego podpis widnieje w prawym dolnym rogu obrazu. Żołnierze złożyli wówczas ślubowanie przekazania obrazu po wojnie do jakiegoś zrujnowanego kościoła. Po zakończeniu działań wojennych, 4 października 1947 r. obraz został przetransportowany przez ppłk. Władysława Passendorfera z ołtarza głównego kościoła w San Andrews do Krakowa. Tam pół roku później złożono go na ręce ks. kardynała Adama Sapiehy, a ten umieścił go na okres maja w ołtarzu głównym kościoła Mariackiego na Rynku Głównym [Historia obrazu Matki Boskiej Zwycięskiej], maszynopis oprawiony w ramy, wiszący w kaplicy MB w Zielonkach, [dostęp: ].

10 lipca 1949 r. uroczysty orszak ruszył z kościoła Mariackiego do Zielonek i wprowadzono obraz do nowo zbudowanej kaplicy, którą rok później poświęcił książę kardynał Adam Sapieha 27. Obecnie obraz nadal znajduje się w kaplicy, którą nazywa się kaplicą Matki Boskiej Zwycięskiej, a po obu stronach obrazu umieszczone są wota dziękczynne. W 2014 roku obraz został poddany konserwacji w pracowni Muzeum Archidiecezjalnego. W okresie PRL zostały również zbudowane otaczające kościół kaplice różańcowe. Wielką troskę ks. Adam Zięba przykładał do kultywowania lokalnych zwyczajów, co skutkowało zbieraniem przez niego strojów krakowskich (ratowanych w ten sposób przed pochówkiem z ciałem właścicieli). W planach było także założenie muzeum regionalnego, jednak niezgoda władz i śmierć inicjatora sprawiły, że zielonecką Izbę Regionalną udało się otworzyć dopiero w 2014 roku. W styczniu 1963 r. w zieloneckiej świetlicy umieszczonej nad pocztą, podczas spotkania towarzyskiego, krzyż wiszący na ścianie został sprofanowany poprzez złamanie i wrzucenie do śmietnika. Wydarzenie to zostało zapisane w pamięci zielonczan, a sam krucyfiks wisi obecnie oprawiony w drewnianą ramkę w kaplicy Matki Boskiej. 27 Ibidem.

W roku 1966 dobudowano od zachodniej strony kościoła modernistyczne (autorstwa A. Mazura) 28 wejście z nowym, powiększonym chórem i nowymi, trzydziestojednogłosowymi organami firmy Tadeusza Rajkowskiego z Włocławka. Na jego dachu ustawiono metalową dzwonnicę z zamontowanym elektrycznym mechanizmem rozhuśtującym. Kościół może się poszczycić trzema dzwonami: najmniejszy nosi imię Archanioła Gabriela, średni świętego Wojciecha, a największy Matki Boskiej Częstochowskiej. 28 APKr 29/1431/323, nr arch. 273, Skoroszyt parafii… k. 115.

Po śmierci księdza Adama Zięby (1979 r.) przy kościele została wybudowana nowa, obecnie funkcjonująca plebania, która zastąpiła XIX-wieczny budynek znajdujący się po wschodniej stronie świątyni oraz XX-wieczną wikarówkę. Od 1996 roku położono chodnik procesyjny dookoła kościoła, położono ogrzewaną posadzkę, wyremontowano dach kościoła, wyburzono białe mury okalające plac przykościelny, położono alejki z kostki betonowej na cmentarzu oraz w 2000 roku położono nową polichromię wewnątrz kościoła, czemu towarzyszyło także otynkowanie większości ścian zewnętrznych budynku. W 1998 roku odsłonięto także pomnik papieża Jana Pawła II na pamiątkę XX rocznicy rozpoczęcia jego pontyfikatu. W ostatnich latach zmieniono również boczny ołtarz św. Anny, zastępując wizerunek patronki parafii obrazem Jezusa Miłosiernego pędzla Adolfa Hyły. Obecnie do parafii należą wsie: Zielonki, Garlica Murowana i Pękowice. W XIX wieku, na skutek podziałów rozbiorowych, Wola Zachariaszowska i Garlica Duchowna zostały przyłączone do parafii w Korzkwi. W XX wieku od Zielonek zostały odłączone miejscowości: Górka Narodowa (lata 20.), Bibice (1982 r.), stanowiące część Krakowa Witkowice (2000 r.) oraz ostatnio Tonie (I dekada XXI w.)

Jan Bulak

Źródło tekstu